Lokaal bestuur, 26-12-2007
Niesco Dubbelboer (voormalig Tweede Kamerlid)
Arjen Nijeboer (referendumplatform.nl)
Gaby van den Biggelaar (fractievoorzitter PvdA Eindhoven)
Referenda in Nederland
Het burgemeestersreferendum in Utrecht hield de gemoederen afgelopen najaar flink bezig. Aleid Wolfsen en Ralph Pans waren de twee kandidaten die ter keuze werden voorgelegd aan de Utrechtse bevolking. Het feit dat beide kandidaten PvdA’ers waren zorgde voor veel vraagtekens: was er op deze manier wel sprake van een echte keus? Velen vonden van niet en bleven daarom thuis. De opkomst bedroeg slechts 9,25 procent, waardoor het burgemeestersreferendum ongeldig werd verklaard. Voorwaarde voor een geldige uitslag van een gemeentelijk referendum is immers dat ten minste 30 procent van de kiesgerechtigden zijn stem uitbrengt. Uiteindelijk besliste de gemeenteraad daarom zelf dat Aleid Wolfsen (72% van de stemmen) als voorkeurskandidaat aan de Kroon zou worden voorgedragen.
In januari is er weer een burgemeestersreferendum. Dit keer in Eindhoven. Reden voor Lokaal Bestuur om in gesprek te gaan met Niesco Dubbelboer (voormalig Tweede Kamerlid), Arjen Nijeboer (referendumplatform.nl) en Gaby van den Biggelaar (fractievoorzitter PvdA Eindhoven) over het burgemeestersreferendum en over andere referenda in Nederland.
| De mogelijkheid om een burgemeestersreferendum te houden bestaat al sinds 2001. Utrecht was dan ook niet de eerste gemeente met een burgemeestersreferendum. Best, Vlaardingen, Leiden, Boxmeer, Zoetermeer en Delfzijl gingen Utrecht voor. De opkomst daar lag telkens wel boven de 30 procent, met uitzondering van Zoetermeer. In alle gevallen werd de kandidaat die de voorkeur van de inwoners kreeg door de Kroon tot burgemeester benoemd. |
Wie: Niesco Dubbelboer
Wat: voormalig lid Tweede Kamer (woordvoerder Bestuurlijke Vernieuwing)
Is het burgemeestersreferendum eigenlijk wel een echt referendum?
‘Nee natuurlijk niet. Een referendum gaat over concrete zaken of thema's. Het burgemeester'referendum' is een zwaar gehandicapte vorm van verkiezingen. Zo'n verkiezing werkt het beste als er iets te kiezen valt, maar wanneer dat niet het geval is zoals in Utrecht of in Zoetermeer (CDA- en VVD-kandidaten in een PvdA-gemeente) houdt het snel op. Het heeft helemaal niks met het referendum te maken.’
Er zijn de afgelopen jaren diverse referenda geweest, over de Grote Markt in Groningen, een haven in Arnhem, pleinrenovatie in Leeuwarden. Vaak met een te lage opkomst om het referendum geldig te kunnen verklaren. Moeten we niet van het referendum af?
‘Het is niet waar dat er vaak een te lage opkomst is bij referenda. Alleen daar waar er niks te kiezen valt, zoals bijvoorbeeld in Arnhem, waar de variant van het havenplan die de bevolking graag zag -namelijk geen-. niet in stemming werd gebracht. Mensen zijn niet dom! Er zijn tientallen referenda geweest op lokaal niveau, waar goede discussies hebben plaatsgevonden en waar een redelijke tot goede opkomst te zien is geweest gevolgd door een heldere uitslag. Die dan gelukkig vaak ook weer werd overgenomen door de gemeenteraad.’
Dus niet afschaffen?
‘De conclusie trekken dat door de mislukte burgemeestersverkiezing in Utrecht de gemeentelijke referenda moeten worden afgeschaft is hetzelfde wanneer we kledingwinkels gaan sluiten, omdat er bij een slager bedorven vlees is aangetroffen. Of de zwembaden dichtgooien omdat er iemand op zee verzopen is. Kortom, appels en peren, tang op een varken. Referenda horen in een moderne democratie thuis. Als mensen het willen dan moeten ze in staat zijn om het mandaat, dat ze een keer per vier jaar geven, terug te kunnen nemen rond voor hen belangrijke onderwerpen.’
------------------------------------------------------------------------------------------------------
Wie: Arjen Nijeboer
Wat: Coordinator Referendum Platform
Heeft het referendum wel bestaansrecht in het Nederlandse stelsel?
‘De gemiddelde opkomst bij gemeentelijke referenda in Nederland ligt boven de 50 procent. Dat is hoger dan vaak wordt aangenomen. Het hangt wel erg af van het onderwerp. Het is logisch dat er bij een referendum, waar slechts 1 onderwerp op de agenda staat, minder mensen komen stemmen dan bij een verkiezing, waar in feite alle thema's tegelijk op de agenda staan. Verder kennen bijna alle Europese staten wel een vorm van referendum. Nederland is een internationale achterblijver. Als je in een democratie wilt weten of iets bestaansrecht heeft, moet je vragen wat de meerderheid prefereert. Tachtig procent van de Nederlanders is voor invoering van het bindende referendum, blijkt steeds opnieuw uit de polls.’
Is het burgemeestersreferendum een goede manier om een burgemeester te kiezen?
‘Ten eerste is dat geen echt referendum - dat altijd over beleidsinhoudelijke keuzes gaat - maar een verkiezing. Maar ook als verkiezing vind ik het vlees noch vis. Bij een echte verkiezing kan iedereen zich in principe kandidaat stellen en is de uitslag bindend.’
Was het een fout van Utrecht om twee kandidaten naar voren te schuiven die beide PvdA'ers waren?
‘Ja, maar bij een echte verkiezing is er natuurlijk uberhaupt geen commissie die de kandidaten selecteert. Stel je voor dat een paar wijze mannen mochten bepalen dat de keuze bij de volgende parlementsverkiezingen is: CDA versus GroenLinks. Dat zou absurd zijn.’
Is een referendum mislukt als de minimumdrempel niet wordt gehaald?
‘Ik ben, met vele internationale referendumdeskundigen, niet voor een minimale opkomstdrempel. Deze zijn arbitrair en onlogisch. Bij gewone verkiezingen is niemand voor een opkomstdrempel. Ze lokken boycotcampagnes uit omdat het ene kamp soms alleen kan 'winnen' door te zorgen dat de opkomstdrempel niet gehaald wordt. Opkomstdrempels geven een premie aan degenen die het debat uit de weg willen gaan, zoals we ook uit Amsterdam weten. In Italie, dat veel nationale referenda houdt, mislukken op die manier de meerderheid van alle referenda.’
------------------------------------------------------------------------------------------------------
Wie: Gaby van den Biggelaar
Wat: Fractievoorzitter PvdA Eindhoven
Waarom wordt het referendum in Eindhoven wel een succes?
’Burgerparticipatie is heel belangrijk in Eindhoven. Voor allerlei zaken betrekken wij burgers bij beslissingen. Als PvdA vonden we het dan ook belangrijk om burgers zeggenschap te geven over de keuze van een nieuwe burgemeester. Dat is immers degene die voor de gemeente de belangrijkste persoon is. Het referendum zien wij dan ook als een manier om de kloof tussen burger en politiek kleiner te maken. Je moet daarbij wel goed kijken naar de manier waarop je communiceert. Een vertrouwenscommissie heeft de eerste selectie van kandidaten gedaan, waarna de raad beslist heeft wie er aan de bevolking wordt voorgedragen. Het college van B&W organiseert daarna het referendum zelf.’
Is die voorselectie van kandidaten door een vertrouwenscommissie wel nodig?
‘Ja, je kunt niet met 200.000 mensen een voorselectie maken. De burgemeester is in de ogen van veel mensen de belangrijkste persoon in het lokaal bestuur. We hebben dan ook op zorgvuldige wijze een profielschets opgesteld om ervoor te zorgen dat de burgemeester aan de juiste kwaliteitseisen voldoet. Daar hebben we de Eindhovenaren ook aan mee laten doen. Zij vinden dat de burgemeester vooral voor een sociale en leefbare stad moet zorgen. Als raad hebben we vervolgens het voorwerk gedaan en beslist welke kandidaten mee gaan doen. De raad neemt uiteindelijk ook het officiële besluit over de voordracht. We willen natuurlijk wel een goede burgemeester. Dat wil iedereen!’
Een burgemeester heeft beperkte bevoegdheden. Wat nu als de kandidaten campagne gaan voeren op punten die ze helemaal niet waar kunnen maken omdat ze de bevoegdheid simpelweg niet hebben?
‘Een kandidaat kan heel goed duidelijk maken waar zijn bevoegdheden wel
of niet liggen en hoever hij daar in kan gaan. Ik heb er alle vertrouwen in dat kandidaten niet buiten hun grenzen stappen.’
U zei eerder dat de communicatie over het referendum heel belangrijk is. Hoe communiceert Eindhoven het referendum naar de burger?
‘We hebben een uitgebreide voorlichtingscampagne opgezet waarin de procedure goed wordt uitgelegd. Het is heel belangrijk om mensen uit te leggen hoe die in elkaar steekt. In Utrecht voelden mensen zich verrast toen ze twee kandidaten van dezelfde partij kregen voorgelegd. In de profielschets in Eindhoven staat niet voorgeschreven dat de kandidaat lid moet zijn van een politieke partij, laat staan van welke! In eerdere instantie is al beslist dat de politiek partijen waar de kandidaten lid van zijn worden niet genoemd op het stemformulier. Het is immers een voordracht door de raad. Op dat moment is de kandidaat dan ook niet meer een kandidaat van een politieke partij, maar van de hele raad.’
Zijn er ook andere referenda in Eindhoven gehouden?
‘We zijn nu vooral bezig met het burgerinitiatief. Daar hebben we er een stuk of vier van achter de rug. Burgers krijgen daarbij niet altijd voor de volle 100% hun zin, omdat ze bepaalde wetten en regels waar de gemeente aan moet voldoen niet meenemen in hun voorstel. Maar het is vaak wel effectief.'
|
