Wat zijn de mogelijkheden voor referenda in Nederland?

Er is (nog) geen landelijke wetgeving die referenda mogelijk maakt. Op donderdag 14 februari 2013 zal de Tweede Kamer stemmen over de invoering van het raadgevend referendum, op voorstel van PvdA, D66 en GroenLinks. Als de wet wordt aangenomen (waar het op lijkt) dan moet ze eerst nog door de Eerste Kamer. Dit kan nog enige tijd in beslag nemen. Als de wet van kracht wordt, regelt ze alleen een niet-bindend referendum op landelijk niveau, niet op provinciaal of gemeentelijk niveau. Er ligt ook een initiatiefwetsvoorstel om het bindende referendum op alle niveaus (landelijk, provinciaal, gemeentelijk) in te voeren via een Grondwetswijziging, maar omdat deze een tweederde meerderheid nodig heeft, zal deze haast zeker niet aangenomen worden.

Gemeenten en provincies mogen nu wel zelf mogelijkheden aan burgers geven om referenda aan te vragen, via een referendumverordening. Een aanzienlijk aantal gemeenten en enkele provincies (Noord-Holland, Friesland, Limburg) hebben een referendumverordening ingevoerd.  Er bestaat geen actuele, bijgewerkte lijst van deze gemeenten en provincies; maar wie googelt op "referendumverordening" vindt tientallen voorbeelden. Meestal bepalen deze verordeningen die dat burgers in bepaalde gevallen een referendum kunnen aanvragen door handtekeningen in te zamelen. Een aantal gemeenten (waaronder Amsterdam, Nijmegen en Oosterhout) hebben een volksinitiatief mogelijk gemaakt, waardoor burgers referenda kunnen aanvragen over hun eigen voorstellen.

Gemeenten en provincies zijn hier vrij in, met uitzondering van het gegeven dat referendumuitslagen nooit bindend mogen zijn omdat de Gemeentewet, Provinciewet en Grondwet dit niet toelaten. Verder bepalen veel lokale verordeningen dat ook de aanvraag van een referendum niet bindend is, in de zin dat politici altijd ad-hoc ("om zwaarwegende redenen" enz. die ze ter plekke kunnen bedenken) kunnen besluiten om een referendumaanvraag naast zich neer te leggen. Dat is uiteraard niet bevorderlijk voor het vertrouwen dat burgers in het systeem hebben en voor hun motivatie om hiervan gebruik te maken.

Daarnaast kunnen de Tweede Kamer, de Provinciale Staten of de gemeenteraad wel steeds ad-hoc een referendum (volksraadpleging) uitschrijven, op eigen initiatief. Dat gebeurt op gemeentelijk niveau ook regelmatig. Dit wordt een ‘raadplegend referendum’ genoemd. Burgers kunnen enige druk uitoefenen op politici om een referendum uit te schrijven, door diverse acties of handtekeningencampagnes te voeren, maar zonder een referendumverordening of referendumwet hebben ze nergens recht op.

Gehouden referenda

Op 1 juni 2005 vond het vooralsnog eerste nationale referendum in het moderne Nederland (sinds 1815) plaats, over de invoering van een Europese Grondwet. Met een opkomst van ruim 63% wees 61,5% de Europese Grondwet af.

Daarnaast zijn er sinds 1900 tot en met december 2012 op gemeentelijk niveau zeker 146 referenda gehouden (provinciale referenda zijn er nog niet geweest). Gemeentelijke herindelingen komen het meest voor als onderwerp, maar ook bouwplannen, verkeersbeleid, de invoering van gokhallen, horecasluitingstijden en de sluiting van zwembaden komen voor als onderwerp. Amsterdam is de gemeente met de meeste gehouden referenda (zeven, plus drie op stadsdeel- of buurtniveau). Bekijk hier de lijst:

> Lijst van gehouden referenda in Nederlandse gemeenten, 1900 - 2012