Wat zijn de mogelijkheden voor referenda in Nederland?

Er is geen landelijke wetgeving die referenda mogelijk maakt. Er liggen wetsvoorstellen voor invoering van het referendum in de Tweede Kamer, maar het kan nog jaren duren voor die uitbehandeld zijn en het is niet zeker dat ze aangenomen worden.

Gemeenten en provincies mogen wel zelf mogelijkheden aan burgers geven om referenda aan te vragen, via een referendumverordening. Een aanzienlijk aantal gemeenten en een enkele provincie hebben een referendumverordening ingevoerd.  Er bestaat geen actuele, bijgewerkte lijst van deze gemeenten en provincies. Meestal bepaalt die dat burgers in bepaalde gevallen een referendum kunnen aanvragen door handtekeningen in te zamelen. Een aantal gemeenten (waaronder Amsterdam, Nijmegen en Oosterhout) hebben een volksinitiatief mogelijk gemaakt, waardoor burgers referenda kunnen aanvragen over hun eigen voorstellen.

Gemeenten en provincies zijn hier vrij in, behalve de regel dat referendumuitslagen nooit bindend mogen zijn omdat de Gemeentewet, Provinciewet en Grondwet dit niet toelaten. Ook de aanvraag van een referendum is doorgaans niet bindend, in de zin dat politici altijd kunnen besluiten om een referendumaanvraag naast zich neer te leggen. Dat is uiteraard niet bevorderlijk voor het vertrouwen dat burgers in het systeem hebben en voor hun motivatie om hiervan gebruik te maken.

Daarnaast kunnen de Tweede Kamer, de Provinciale Staten of de gemeenteraad wel steeds ad-hoc een referendum (volksraadpleging) uitschrijven, op eigen initiatief. Dat gebeurt ook regelmatig. Dit wordt een ‘raadplegend referendum’ genoemd. Burgers kunnen enige druk uitoefenen op politici om een referendum uit te schrijven, door diverse acties of handtekeningencampagnes te voeren, maar zonder een referendumverordening of referendumwet hebben ze nergens recht op.

Gehouden referenda

Op 1 juni 2005 vond het vooralsnog eerste nationale referendum in het moderne Nederland (sinds 1815) plaats, over de invoering van een Europese Grondwet. Met een opkomst van ruim 63% wees 61,5% de Europese Grondwet af.

Daarnaast zijn er sinds 1900 tot en met april 2011 op gemeentelijk niveau zeker 145 referenda gehouden (provinciale Gemeentelijke herindelingen komen het meest voor als onderwerp, maar ook bouwplannen, verkeersbeleid, de invoering van gokhallen, horecasluitingstijden en de sluiting van zwembaden komen voor als onderwerp. Amsterdam is de gemeente met de meeste gehouden referenda (zeven, plus drie op stadsdeel- of buurtniveau). Bekijk hier de lijst:

> Lijst van gehouden referenda in Nederlandse gemeenten, 1900 - 2011