Argumenten

Argumenten voor het referendum

Enkele van de belangrijkste argumenten voor het referendum zijn:

• Democratie betekent “volksheerschappij”. In een democratie heeft iedereen een gelijke stem. Dat is in een zuiver vertegenwoordigend bestel niet het geval. Een handjevol partijpolitici beslist over de hoofden van de burgers. Zo kunnen wetten en besluiten tot stand komen die door de meerderheid van de burgers niet gewenst worden.

• Het referendum zorgt voor draagvlak. Wetten en besluiten worden meer aangepast aan de wensen en noden van de burgermaatschappij. Als eenmaal besluiten zijn genomen, kunnen ze vlot uitgevoerd worden.

• Het referendum zorgt voor meer publiek debat. Omdat burgers weten dat uitkomsten van referenda ook echt uitgevoerd worden, is het voor hen zinvol om deel te nemen aan het debat. Waarom zou je meepraten over iets waar je geen zeggenschap over hebt? Dit geeft ook mogelijkheden aan politici om hun standpunten veel breder voor het voetlicht te brengen.

• Het referendum werkt ‘integrerend’ in de samenleving, doordat het allerlei minderheden en gemarginaliseerde groepen betrekt bij het beleid. Zij hebben immers een slechtere lobby in Den Haag. In een referendumdemocratie kunnen politici het zich niet permitteren om grotere groepen burgers links te laten liggen, want dan kunnen die referenda lanceren en misschien de meerderheid overtuigen. Zo kunnen minderheden meerderheden worden.

• Referenda hebben positieve effecten op het beleid. Er is veel onderzoek verricht naar de effecten van directe democratie in Zwitserland en Amerikaanse deelstaten, waar al meer dan 100 jaar uitgebreide referendumstelsels bestaan. Hieruit blijkt dat dat referenda leiden naar een hogere economische groei, een lagere belastingontduiking en lagere staatschulden.

• Last but not least, volgens peilingen wil zo’n 80% van de bevolking de invoering van het referendum. In een democratie zou dat reeds voldoende argument zijn om het te realiseren.

Argumenten tegen het referendum

De volgende argumenten tegen het referendum worden vaak aangehaald:

• Het referendum zou niet passen in het vertegenwoordigende stelsel. Dit argument is nogal onzinnig. Er zijn geen landen in de wereld die zuiver via directe democratie worden bestuurd (zonder parlement), maar er zijn ook weinig landen die niet een of andere vorm van referendum kennen. De mengvorm is de norm. In Zwitserland en de helft van alle Amerikaanse deelstaten bestaan al meer dan een eeuw uitgebreide referendumstelsels die op allerlei manieren zijn ingebed in het parlementaire stelsel.

• Het gezag van het parlement en politieke partijen zou worden ondermijnd wanneer via een referendum een parlementsbesluit zou sneuvelen. In werkelijkheid is het parlement dat gezag allang kwijt. In internationale peilingen naar het vertrouwen dat burgers in allerlei ‘instituties’ hebben, bungelen de parlementen meestal onderaan. Door invoering van het referendum zouden politici aangeven dat ze bereid zijn de macht te delen en naar argumenten te luisteren. Dat zou wel betekenen dat ze af en toe een referendum verliezen, maar het zou hen veel gezag en achting kunnen opleveren, evenals veel meer gelegenheid om hun argumenten en standpunten voor het publieke voetlicht te brengen.

• Het referendum zou een vertragende werking hebben. Die is er tot zekere hoogte, maar de vraag is of dat erg is. Nu zien we vaak dat wet- en regelgeving in hoog tempo wordt gewijzigd. Elke nieuwe regering maakt veranderingen van de vorige weer ongedaan. Een referendumdemocratie zou meer rust brengen op dit punt. Door het brede, uitvoerige publieke debat kunnen wetten tot stand komen die beter doordacht zijn en een breed draagvlak hebben. Het feit dat we nu van crisis tot crisis strompelen zonder tijd voor publiek debat, komt deels door het gebrek aan democratie.

• Kleine, goed georganiseerde groepen zouden via het referendum hun slag kunnen slaan. De werkelijkheid is eerder andersom. Kleine, goed georganiseerde lobbies kunnen in een zuiver vertegenwoordigend stelsel veel gemakkelijker invloed uitoefenen dan in een referendumdemocratie. Ze hoeven hiervoor slechts een handvol politici te overtuigen, en dit kan heel goed via verborgen kanalen. In een referendumdemocratie moeten ze de hele bevolking overtuigen, en plein public. Het is veel moeilijker de hele bevolking onder druk te zetten of haar om te kopen.

• De rechten van minderheden zouden in een referendumdemocratie worden aangetast. Onderzoek wijst uit dat hiervoor in de Zwitserse en Amerikaanse referendumpraktijk geen bewijs te vinden is. Wat wel is bewezen, is dat in Amerika juist leden van minderheidsgroepen voorstander zijn van referenda, ‘blacks’ nog meer dan ‘hispanics’ en die weer meer dan ‘whites’. De verklaring is eenvoudig: minderheidsgroepen hebben een minder goede lobby bij de regering. Juist zij hebben belang bij directe democratie. Doordat minderheden via handtekeningenacties een referenda kunnen aanvragen, kunnen zij via een publiek debat een meerderheid worden.

• Het referendum zou teveel kosten. In de praktijk kost het houden van een referendum aan publieke middelen zo’n één tot anderhalve euro per inwoner. Dus als Nederland vier nationale referenda per jaar zou houden, kost dat maximaal 6 euro per inwoner per jaar. Wij denken dat Nederlanders graag bereid zouden zijn een speciale referendumbelasting van 6 euro per jaar te betalen als dat zou betekenen dat zij daadwerkelijk over belangrijke onderwerpen kunnen meebeslissen. Bovendien kunnen de kosten van referenda eenvoudig worden verlaagd door bijvoorbeeld stemmen per brief mogelijk te maken, zoals in Zwitserland al decennia lang gebruik is.

• Het referendum zou weinig uithalen, omdat verreweg de meeste beslissingen nog steeds door het parlement genomen zouden worden. Dat laatste is juist, maar deze critici vergissen zich in de indirecte effecten van het referendum. Als burgers steeds een referendum kunnen aanvragen over elke wets- of grondwetswijziging, dan zijn politici veel voorzichtiger bij hun wetgevende werk. Dat heeft ook een effect op alle wetten waarover geen referendum wordt gehouden.